Płonica – epidemiologia
Płonica to mniej znana nazwa popularnej szkarlatyny, choroby występującej na całym świecie spowodowanej obecnością w organizmie paciorkowców ß-hemolizujących grupy A. Bakterie wytwarzają toksynę erytrogenną, powodując chorobę podobną swoim przebiegiem do paciorkowcowego zapalenia gardła, czyli anginy. Zaobserwowano, że zachorowalność na płonicę zwiększa się, jednakże jak dotąd przyczyna takiego stanu nie została ustalona. Płonica to choroba wieku dziecięcego, pojawiająca się zazwyczaj późną jesienią i w miesiącach zimowych. Do zakażenia dochodzi najczęściej drogą kropelkową. Rzadko paciorkowce wnikają do organizmu przez rany czy oparzenia. Do zakażenia może dojść również podczas zakażeń połogowych. Chorobę nieświadomie roznoszą jej bezobjawowi nosiciele.
Płonica – etiologia i patogeneza
Na płonicę można zachorować trzykrotnie. Dzieje się tak dlatego, iż większość paciorkowców ß-hemolizujących grupy A wytwarza od jednej do trzech postaci pirogennych egzotoksyn: SPE-A, SPE-B i SPE-C. W wyniku reakcji obronnej organizm wytwarza antytoksyny, które pozostają do końca życia. Odporność chroni jedynie przed toksyną i osutką, a nie przed nawracającymi epizodami zapalenia gardła.
Płonica – objawy kliniczne
Pierwsze objawy płonicy to gorączka, ból głowy, wymioty oraz zaczerwienione i bolące gardło. Objawy pojawiają się po trwającym 2-5 dni okresie inkubacji. Dodatkowo na podniebieniu mogą pojawiać się wykwity, a język jest pokryty nalotem. W badaniu palpacyjnym występuje obrzmienie i tkliwość węzłów chłonnych szyjnych. Na tym etapie choroby może wystąpić osutka o rozlanym i rumieniowym charakterze występująca najpierw w dołach łokciowych oraz podkolanowych, a także w pachwinach. Wraz z postępem choroby rumień rozszerza się na skórę klatki piersiowej, a w wyjątkowych przypadkach, również na skórę twarzy.
Charakterystyczną cechą płonicy jest występowanie tzw. trójkąta Fiłatowa. Jest to objaw polegający na oszczędzeniu podbródka i okolic wokół ust, nawet jeśli policzki są zaczerwienione, co powoduje powstanie zblednięcia wokół ust. Osutka może mieć postać ograniczoną lub pojawić się później zależnie od zdolności wytwarzania antytoksyn. Wykwity skórne zlokalizowane są wokół mieszków włosowych i przypominają główkę od szpilki. W literaturze opisuje się je bądź jako delikatne grudki przypominające aksamit bądź przypominające papier ścierny. Niekiedy może dochodzić do tworzenia się małych pęcherzy lub delikatnych krwotoków. Występują również smużaste wybroczyny wzdłuż linii pachowych nazywane liniami Pastii, z kolei punktowe wybroczyny na podniebieniu określa się mianem plamek Forschheimera. Przy pocieraniu skóry zdarza się występowanie białego dermografizmu. Po złuszczeniu się białego nalotu obserwuje się czerwony zmieniony zapalnie język z wydatnymi brodawkami zwany językiem malinowym lub truskawkowym. Po ustąpieniu gorączki występuje charakterystyczne złuszczanie, na podstawie którego można potwierdzić rozpoznanie płonicy. Początkowo złuszczanie występuje w obrębie uszu, karku tułowia i kończyn. Na dłoniach i stopach skóra złuszcza się wielkimi płatami, co wygląda tak, jakby pacjent zdjął rękawiczki. W późniejszym okresie mogą pojawiać się poprzeczne pobruzdowania płytek paznokci nazywane liniami Beau. Zdarzają się przypadki występowania gorączki bez wysypki, mimo to u takich pacjentów również obserwuje się charakterystyczny proces złuszczania.
Płonica – mechanizm choroby
Do zakażeń dochodzi przeważnie drogą kropelkową. Paciorkowce ß-hemolizujące grupy A produkują pirogenne egzotoksyny: SPE-A, SPE-B i SPE-C. W wyniku reakcji obronnej organizm wytwarza antytoksyny, które pozostają do końca życia. Odporność chroni jedynie przed toksyną i osutką, a nie przed nawracającymi epizodami zapalenia gardła. Ponieważ istnieją trzy rodzaje egzotoksyn ta sama osoba może zachorować na płonicę trzykrotnie.
Płonica – badania laboratoryjne
Badania laboratoryjne krwi w przypadku płonicy wskazują wysoki poziom białych krwinek oraz podwyższony OB. Paciorkowce ß- hemolizujące grupy A odpowiedzialne za rozwój choroby można wyhodować z gardła oraz innych prawdopodobnych miejsc infekcji (rany, oparzenia) lub identyfikować w rozmazach bądź tkankach za pomocą technik immunofluorescencyjnych. Do wykrycia różnych przeciwciał przeciw paciorkowcom stosuje się metody immunohistochemiczne.
Płonica – diagnostyka różnicowa
Do płonicy podobny przebieg mają niektóre reakcje polekowe określane jako szkarlatynopodobne z tą różnicą, że w przypadku ich wystąpienia nie obserwuje się zapalenia gardła i zmian na języku. Pewne podobieństwa wykazują też odra i różyczka, jednakże te schorzenia mają inny charakter osutki. Płonica gronkowcowa jest bardzo podobna, ale nie towarzyszą jej zmiany w jamie ustnej. Mononukleoza zakaźna ma prawie identyczną do płonicy osutkę, towarzyszy jej również zapalenie gardła, jednakże posiewy z gardła dają wynik ujemny, limfodenopatia jest bardziej zaznaczona, z kolei rozmazy krwi i odczyny serologiczne potwierdzają obecność wirusa Epsteina-Barr. Za charakterystyczny objaw choroby potwierdzający rozpoznanie płonicy jest charakterystyczny sposób złuszczania się skóry, występujący nawet u pacjentów, u których przebiegowi choroby nie towarzyszy gorączka i wysypka.
Płonica – przebieg i rokowanie
Mimo szeregu objawów samopoczucie pacjentów jest dobre. W rzadkich przypadkach przebieg choroby może być bardziej dramatyczny, jednakże od chwili wprowadzenia antybiotykoterapii dzieje się to rzadziej. Postać piorunująca płonicy cechuje się bardzo wysoką gorączką, krwotokami, napadami drgawek i wstrząsem, może również nastąpić zgon pacjenta. W przeszłości opisywano przypadki zakrzepicy zatoki jamistej i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. W przebiegu choroby mogą pojawić się różne wtórne zakażenia bakteryjne. Do powikłań płonicy zalicza się gorączkę reumatyczną oraz kłębuszkowe zapalenie nerek.
Płonica – leczenie
Płonicę leczy się antybiotykami. Zasadniczo stosuje się penicylinę parentalnie lub doustnie. Alternatywą dla penicyliny w przypadku osób uczulonych na ten antybiotyk jest klarytromycyna lub doustnie podawane cefalosporyny. Ponieważ pacjenci przez krótki czas czują się źle, duże znaczenie ma leczenie podtrzymujące. Jako środek łagodzący złuszczanie naskórka stosowane są emolienty.