Płonica – mechanizm zakażenia i epidemiologia
Do zakażenia dochodzi przeważnie drogą kropelkową. Przyczyną schorzenia są paciorkowce ß-hemolizujące grupy A produkujące pirogenne egzotoksyny: SPE-A, SPE-B i SPE-C. W wyniku reakcji obronnej organizm wytwarza antytoksyny, które pozostają do końca życia. Odporność chroni jedynie przed toksyną i osutką, a nie przed nawracającymi epizodami zapalenia gardła. Ponieważ istnieją trzy rodzaje egzotoksyn ta sama osoba może zachorować na płonicę trzykrotnie. Do zakażenia rzadko może dojść w wyniku wniknięcia paciorkowców do organizmu przez rany czy oparzenia oraz podczas zakażeń połogowych. Chorobę nieświadomie roznoszą jej bezobjawowi nosiciele. Płonica jest chorobą wieku dziecięcego znaną na całym świecie, w Polsce znana jest pod bardziej popularną nazwą szkarlatyna. Wzrost zachorowań odnotowuje się jesienią i w miesiącach zimowych. Z najnowszych badań wynika, że ilość zachorowań w ostatnim czasie wzrasta, jednakże przyczyna tego stanu pozostaje nieznana.
Płonica – objawy kliniczne
Pierwsze objawy pojawiają się zwykle po 2-5 dniowym okresie inkubacji i są to gorączka, ból głowy, wymioty oraz zaczerwienione i bolące gardło. Dodatkowo na podniebieniu mogą pojawiać się wykwity, a język jest pokryty nalotem. Występuje również powiększenie i tkliwość węzłów chłonnych szyjnych. Na tym etapie choroby może wystąpić osutka o rozlanym i rumieniowym charakterze występująca najpierw w dołach łokciowych oraz podkolanowych, a także w pachwinach. Wraz z postępem choroby rumień rozszerza się na skórę klatki piersiowej, a w wyjątkowych przypadkach, również na skórę twarzy.
Charakterystyczną cechą płonicy jest występowanie tzw. trójkąta Fiłatowa. Jest to objaw polegający na oszczędzeniu podbródka i okolic wokół ust, nawet jeśli policzki są zaczerwienione, co powoduje powstanie zblednięcia wokół ust. Osutka może mieć postać ograniczoną lub pojawić się później zależnie od zdolności wytwarzania antytoksyn. Wykwity skórne zlokalizowane są wokół mieszków włosowych i przypominają główkę od szpilki. Opisuje się je jako albo delikatne grudki przypominające aksamit lub przypominające papier ścierny. Niekiedy może dochodzić do tworzenia się małych pęcherzy lub delikatnych krwotoków.
Występują również smużaste wybroczyny wzdłuż linii pachowych nazywane liniami Pastii, z kolei punktowe wybroczyny na podniebieniu określa się mianem plamek Forschheimera. Przy pocieraniu skóry zdarza się występowanie białego dermografizmu. Podczas złuszczania się białego nalotu z języka obserwuje się czerwony zmieniony zapalnie język z wydatnymi brodawkami zwany malinowym lub truskawkowym. Po ustąpieniu gorączki występuje charakterystyczne złuszczanie, na podstawie którego można potwierdzić rozpoznanie kliniczne. Początkowo złuszczanie występuje w obrębie uszu, karku, tułowia i kończyn. Na dłoniach i stopach skóra złuszcza się wielkimi płatami, co wygląda tak, jakby pacjent zdjął rękawiczki. W późniejszym okresie mogą pojawiać się poprzeczne pobruzdowania paznokci nazywane liniami Beau. Zdarzają się przypadki występowania gorączki bez wysypki, mimo to u takich pacjentów również obserwuje się charakterystyczny proces złuszczania.
Płonica – objawy skórne u osób czarnoskórych
Z uwagi na barwę skóry, rumień u pacjentów czarnoskórych nie może być oceniony, dlatego stwierdza się u nich jedynie obecność na skórze delikatnych uwypukleń zwanych gęsią skórką, mimo iż zjawisko to w oczywisty sposób różni się od gęsiej skórki powodowanej skurczem mięśni przywłośnych.
Płonica – diagnostyka różnicowa
Do płonicy pewne podobieństwo wykazują odra i różyczka, jednakże te schorzenia mają inny charakter osutki. Płonica gronkowcowa jest bardzo podobna, ale nie towarzyszą jej zmiany w jamie ustnej. Mononukleoza zakaźna ma prawie identyczną do płonicy osutkę, towarzyszy jej również zapalenie gardła, jednakże posiewy z gardła dają wynik ujemny, limfodenopatia jest bardziej zaznaczona, z kolei rozmazy krwi i odczyny serologiczne potwierdzają obecność wirusa Epsteina-Barr. Podobne objawy do płonicy występują w chorobie Kawasaki, jednakże tej chorobie towarzyszy znacznie cięższa limfadenopatia. Niektóre reakcje polekowe określane jako szkarlatynopodobne mają bardzo podobny przebieg do płonicy z tą różnicą, że w przypadku ich wystąpienia nie obserwuje się zapalenia gardła i zmian na języku.
Płonica – leczenie
W leczeniu płonicy zasadniczo stosuje się penicylinę parentalnie lub doustnie. Alternatywą dla penicyliny w przypadku osób uczulonych na ten antybiotyk jest klarytromycyna lub doustnie podawane cefalosporyny. Ponieważ pacjenci przez krótki czas czują się źle, duże znaczenie ma leczenie podtrzymujące.
Płonica – dodatkowe zalecenia
Zaobserwowano, że u około 10-15 % pacjentów nawet po leczeniu w gardle pozostają paciorkowce grupy A, jednakże ponowna terapia nie jest konieczna. Po zakończeniu antybiotykoterapii należy obserwować pacjentów pod kątem możliwości wystąpienia gorączki reumatycznej i kłębuszkowego zapalenia nerek-powikłań płonicy. Osoby podejrzane o zachorowanie powinny być izolowane od innych osób oraz od żywności.